Ik ben geen boeddhist!

Mijn bijdrage aan het boek Bloei! uit september 2012. 

Business zie ik als een manier waarop er op deze wereld waardeoverdracht plaatsvindt. Dat is van alle tijden, misschien een beetje losgezongen van de vervulling van onze basisbehoeften, maar uiteindelijk gaat het daarover. Ik denk dat we heel veel kunnen leren van de 2500 jaar oude leringen van de Boeddha. Het is verbazingwekkend om te zien dat deze lessen niets aan actualiteit ingeboet hebben. Sterker nog, ik ben van mening dat de crisis, waarin we nu verkeren er niet zou zijn geweest als we ons hadden laten inspireren door deze oude lessen.

Kijkend naar de zakenwereld valt mij op dat we met zijn allen wel zien dat het de verkeerde kant op gaat, maar we kunnen maar heel moeilijk van koers veranderen. Het zijn ingesleten patronen die te maken hebben met onze instinctieve neigingen tot meer en nog meer. Business lijkt soms wel de manier waarop we onze hebberigheid gestalte gegeven hebben. Graaien, want het kan morgen wel op zijn. En een diepe en fundamentele vergissing is: als ik meer heb, dan ben ik meer. Het is oud-bewustzijn en de Boeddha vertegenwoordigt nieuw-bewustzijn. Grappig he? De Boeddha leefde  vijfentwintig eeuwen geleden en ondertussen heeft de ontwikkeling van de ratio, na Descartes, ons op dit vlak niet veel gebracht.

 

Boeddhist zijn?

Waarschijnlijk zou ik in mijn jeugd gediagnosticeerd zijn als ADD-er, als er destijds net zoveel aandacht voor deze ‘stoornis’ was als nu. Al vroeg, vanaf mijn achttiende jaar, mediteer ik. Ik kwam op dat spoor via de hatha yoga, dat in die tijd net een beetje bekend werd. Ik voelde dat concentratie- en aandachttraining voor mij heel belangrijk waren. Daarna heb ik verschillende wegen bewandeld tot ik in 1993 de poort van het Tibetaans Boeddhistische Instituut in Huy, België, binnenliep. Daar vond ik wat ik kennelijk al een tijd zocht: goede en authentieke leraren, die me verder konden begeleiden op de spirituele weg. Ik wist dat dit echt bij me paste. En sindsdien staat een belangrijk deel van mijn leven in het licht van het Boeddhisme. In 2001 heb ik daar ‘toevlucht’ genomen, een ritueel waarmee ik officieel boeddhist werd. En tegelijkertijd kan je als boeddhist geen boeddhist zijn …

Het ‘niet-zelf’.

Voor mij is het principe van het ‘niet-zelf’ één van de meest, letterlijk ongrijpbare, maar ook één van de meest transformatieve principes binnen het boeddhisme. In de sociale context van business hebben we allemaal de neiging om ons heen gestolde beelden te zien van een baas, een collega, een klant en concurrenten. Die gestolde beelden zijn vervolgens aanleidingen tot bepaald automatisch gedrag. Tegen een baas moet je ‘ja’ zeggen of juist niet. Een collega houd je te vriend, een klant palm je in, de concurrent moet je bestrijden.

Ook van onszelf hebben we een beeld gecreëerd, waarmee we ons geïdentificeerd hebben. Onze geest is getraind om de waarnemingen die we doen te filteren en te categoriseren. En als het gaat om sociale verbanden hebben we instinctief de neiging, afhankelijk van de context, ons te identificeren met één van die categorieën. We identificeren ons bijvoorbeeld met het bedrijf waar we werken of het vak wat we uitoefenen, de professional die we ‘zijn’.

Zonder die identificatie zijn we opeens, naar onze beleving, niets meer. Denk aan de werknemer die jaren bij dezelfde baas werkt en dan met pensioen gaat of ziek wordt en zijn beroep niet meer kan uitoefenen. Je ziet dan vaak dat hij dat ervaart als het vallen in een groot gapend gat. Die mensen moeten zich opeens, als het ware, opnieuw uitvinden en vaak lukt dat ook niet. We kennen allemaal mensen in onze omgeving die na hun pensionering het gevoel hebben hun toegevoegde waarde kwijt te zijn en wegkwijnen.

Een mooi model dat ik in dit kader vaak gebruik bij trainingen en coaching, is het model van “de logische niveaus van impact” van Bateson en Dilts.

 

Missie

Identiteit

Waarden en overtuigingen

Vermogens

Gedrag

Omgeving/effect

 

De logica van dit model zit hem in de hiërarchische ordening. Een hoger gelegen niveau bepaalt, ordent en definieert het niveau daaronder. Jij bepaalt door jouw gedrag je omgeving; je capaciteiten bepalen je gedrag; et cetera. En je leert door vanuit de omgeving feedback op te pikken, anders te denken, door je bewust te worden van je waarden en overtuigingen en vervolgens met je gedrag andere effecten te sorteren. Meestal echter, als we ons in een bepaalde omgeving niet prettig voelen, kunnen we dat maar moeilijk omzetten in anders denken, ander bewustzijn, laat staan in ander gedrag. En zo creëren we dikwijls dezelfde type problemen voor onszelf.

‘Missie’ en ‘Identiteit’ zou je vanuit het boeddhistische gedachtegoed kunnen beschouwen als de boeddhanatuur. Dat betekent Zijn, dat het denken te boven gaat. Het is de ervaring die je soms hebt als je volledig in het nu bent en een echte ervaring van liefde en mededogen hebt, voor jezelf en je omgeving. Je missie of, zoals ik die ook graag noem, je purpose, is het antwoord op de vraag waartoe je hier op aarde bent. Wat is jouw maatschappelijke roeping? ‘Identiteit’ is het antwoord op de vraag: wie ben je?

Voordat je het weet beland je in filosofische bespiegelingen over deze vragen, maar het boeddhisme nodigt uit dat door eigen onderzoek te ervaren en te ontwikkelen. Het geeft aanwijzingen hoe je dat zou kunnen onderzoeken, onder andere door te studeren, te mediteren, door de stilte in te gaan, door gebruik te maken van symboliek en rituelen.

 

Identificatie en lijden.

Verstoringen en lijden hebben meestal te maken met identificaties met de niveaus van voelen en denken (waarden en overtuigingen), met persoonlijke vermogens, met gedrag en omgeving. Je verwart ‘zijn’ met ‘hebben’. Je hebt bepaalde overtuigingen, vermogens en gedrag, een omgeving waarin je leeft en functioneert, maar het is niet wie je bent. Alles wat je hebt is vergankelijk, van voorbijgaande aard.

Je kunt je identificeren met je cultuur, je land, je werk, je bedrijf. Maar je bent zoveel meer, bovendien werken deze identificaties afscheiding in de hand. Het zijn identificaties met het Ego. Als jij liberaal bent, is een ander dat niet. Als jij links bent, moet een ander wel rechts zijn. Als jij de baas bent, is een ander knecht. En we kennen met elkaar de gevolgen van dit onderscheid. De Boeddha was natuurlijk ook geen boeddhist. En ik betwijfel of hij het ontstaan van het boeddhisme nou werkelijk zo toegejuicht zou hebben.

Het ging hem om wijsheid en mededogen en het doorgronden van het lijden en het geheim van geluk, niet om het ontstaan van een beweging of een religie waarmee mensen zich zouden gaan identificeren.

Zelfs binnen het boeddhisme is er af en toe een strijd tussen de diverse richtingen, alsof we weer terug zijn in de verzuiling van de jaren vijftig. Boeddhisten betwisten elkaar ook regelmatig over de juiste interpretatie van de leer. De zennies (zenboeddhisten) tegen de tibbies (Tibetaans boeddhisten). Een opbouwende dialoog met als doel verdieping en scherpte is natuurlijk prima, maar het elkaar bestrijden wie de juiste leer aanhangt, is in tegenspraak met het boeddhisme.

Alle niet wezenlijke identificaties zorgen voor de neiging om te handelen vanuit een persoonlijke reactie en een oordeel, omdat iedere uitdaging van één van die identificaties een emotioneel effect zal hebben. De mate waarmee je je ergens mee geïdentificeerd hebt, bepaalt de mate waarin je je aangevallen voelt. Als mensen mij een slechte trainer of ondernemer of, erger nog, een slechte vader of echtgenoot vinden, raakt me dat. En voordat we het weten handelen we ook vanuit die emotie. Op het moment dat jij je volledig geïdentificeerd heb met je rol als leidinggevende raakt ieder falen of iedere feedback je op een existentieel niveau en is het bijzonder lastig om het in een lerend kader te plaatsen en vanuit helderheid vaardig te handelen.

De geest als vormgever.

Tegelijkertijd is dit identificeren nu eenmaal wat de geest doet. De geest geeft vorm aan het ik. Iedere leegte wordt gevuld op een soms amechtige manier. Er is in training- en coachings-land een trend gaande, waarin meer en meer aandacht besteed wordt aan de ontwikkeling van vooral de niveaus van waarden en overtuigingen, capaciteiten en gedrag. Dit kan helpen om de race naar succes te ondersteunen, maar tevens werkt dit de identificatie met die niveaus in de hand en is het een uitnodiging tot meer en meer narcisme. Bewustzijnsontwikkeling krijgt in mijn ogen alleen betekenis in de relatie met een ander.

Voor mij betekent het dat er maar één identificatie wezenlijk is en dat is die met de boeddhanatuur. En wat dat precies is, laat zich moeilijk in woorden vatten. Deze ego-loosheid is niet niets. Het is niet leeg vanuit een intellectueel standpunt. Dan is het een situatie waarin het je aan van alles ontbreekt. Dan is het een soort nihilisme.

Het is juist volledig, bevrijd van de begrenzingen die we onszelf opleggen. Het heeft te maken met mededogen, wijsheid en liefdevolle vriendelijkheid. Het is niet iets dat je kunt leren uit een boek, het is geen concept, het is iets dat er al is en wat je door ervaren en geduldig oefenen kunt ontsluiten. De Dalai Lama oefent zich iedere dag twee uur in de praktijk van mededogen. Als je denkt dat je er al bent, past er dus enige nederigheid. En vooral mildheid. Het is een weg, en de vraag is of je die in dit leven geheel kunt afleggen. In het model van Bateson en Dilts is het niveau van jouw identiteit niets meer en minder dan wat samenkomt in dit hier en nu, ten dienste van je missie: mededogen, liefde en wijsheid.

Onderweg, samen met de klant.

In mijn vak als businesscoach en trainer is het belangrijk dat ik me allereerst bewust moet zijn van mijn eigen identificaties. Of liever gezegd, dat ik identificaties heb, daar waar mijn gevoeligheden liggen. Zonder dat bewustzijn beteken ik niets voor de ander en zal ik voornamelijk van alles van mezelf op de ander projecteren.

Dat betekent dat ik een uitgebreide ‘praktijk’ heb. Ik mediteer dagelijks, studeer, heb leraren en laat me coachen. Ik train me dagelijks in mindful zijn, zien wat er echt is, in het nu. Ik heb de wijsheid niet in pacht, maar ik ben onderweg, net als iedereen. En ik reis in mijn werk graag een stukje met je mee. Of je nu een individu bent of een organisatie.

Daarnaast ga ik ervan uit dat ik inhoudelijk niets van jou of van het bedrijf weet. (Een ander prachtig boeddhistisch principe: de staat van niet-weten). Vaak is al die inhoud belemmerend om te zien wat patronen zijn, waar die identificaties liggen, in welke verhalen er geloofd wordt, of welke verhalen er steeds maar doorverteld worden. Samen met de klant leggen we automatische patronen bloot. We bekijken zienswijzen en overtuigingen die het handelen sturen. Waar geloof je in? Wat zijn je beelden en aannames?

Overtuigingen ontstaan zelden door eigen ervaringen, je hebt ze meegekregen door opvoeding of bijvoorbeeld vanuit de cultuur van het bedrijf. Maar interessant is om te leren zien wat er nu echt speelt. In eerste instantie bij de persoon zelf en vervolgens bij de interactie tussen personen in de organisatie. Wat daarvoor nodig is, is een mate van aandachtigheid om scherp te kunnen zien wat er speelt. Om dat te bewerkstelligen is mindfulness nodig, omdat dat voor mij de krachtigste weg is naar helderheid en het afrekenen met automatismen. De oplossingen komen dan ‘bijna’ vanzelf … De weg opent zich.

Praktisch bewandelen we samen acht stappen:

1             Wat is het kader?
Samen met de klant (organisatie of individu) bepalen we wat precies de bedoeling is van het traject dat we samen aangaan. Wat zit binnen de scoop, wat er buiten. Privé of zakelijk, training, coaching of organisatieadvies.

  1. Verbinding, vertrouwen en veiligheid.
    Wat voor een kwaliteit van contact is nodig in dit kader? Wat zijn raakvlakken, hoe ‘diep’ kunnen we gaan, hoe veilig is het voor alle partijen? Echte interesse in de ander! Wat houdt hem of haar echt bezig?

3             Verkenning van het probleem, het ‘lijden’, of waar men ‘vanaf’ wil. Dit is voor mij een essentiële stap in het proces. Belangrijk is het om hier ‘de onderstroom’ te pakken te krijgen. Het echte probleem is zelden dat wat door de klant gepresenteerd wordt. Welke pijn wordt vermeden waardoor het probleem in stand gehouden wordt, of welke neigingen en patronen vertonen ze waardoor het probleem ontstaan is? In boeddhistische termen ga je hier op zoek naar verlangen en afkeer als hindernissen voor het komen tot wijze oplossingen. Welke identificaties zitten daarachter? Welke zelfbeelden, welke verhalen? Is er bereidheid om het echt aan te gaan in plaats van de (snelle) fix! ‘Mindful zijn’ betekent het vermogen om te zijn met wat er is, ook al doet dat pijn, en oplossingen niet gedreven laten worden door het vermijden van die pijn. Er is een rijkere oplossing mogelijk.

4             Wat voor oplossing dient zich aan?
Vanuit aandacht en aanwezigheid en met lef nemen we verantwoordelijkheid. Met andere woorden, we geven een antwoord op de gegeven situatie, met wijsheid en vertrouwen. In hoeverre beantwoordt deze oplossing aan onze belangrijkste waarden? Zijn we bereid om de consequenties te dragen? Hoe maken we het echt concreet?

5             Bronnen
Wat is er nodig om hier werk van te maken? Moet daarvoor nog het één en ander ontwikkeld worden? Wat staat ons nu ter beschikking?

6             Actie / Interventie
Naast het onderzoek in stappen 3 en 4, wat op zich al een interventie is, is er misschien nog meer nodig. Bijvoorbeeld het aanleren en trainen van mindfulness, het verder ontwikkelen van leiderschap, het aanleren van Geweldloze Communicatie©, et cetera.

7             Future Pace
Voor de borging zorgen we voor een goede bedding binnen de organisatie. Hoe houden we de zaag scherp? Hoe blijven we alert? Wat voor beeld hebben we van de werking in de toekomst?

8             Ecologie
Hoe ecologisch is deze oplossing en dit proces voor de betrokken individuen, de organisatie en de omgeving van die organisatie? Vanuit mededogen. Dit is een checkvraag, die bij alle voorgaande stappen gesteld wordt.

Deze aanpak levert voor bedrijven en individuen helderheid en inzicht op naast de oplossing voor hun praktische problemen. Dit voorkomt dat dezelfde soort problemen zich opnieuw zal voordoen. Er heeft een transformatie plaatsgevonden. Men is op een nieuwe verdieping aangekomen.

 

Tot slot

Ik hoop dat ik op deze manier een inkijk heb kunnen geven over mijn boeddhistische blik op mijn werk. Het is gebaseerd op een heel persoonlijke interpretatie van het boeddhisme en dat is een hele beperkte. Ik ben zeker geen kenner van de Dharma, maar een leerling en beoefenaar. Bedankt dat je dit artikel hebt willen lezen en ik hoor graag wat je ervan vindt.

 

Advertenties

Gepubliceerd door

Kees Dullemond

trainer en coach.

Een gedachte over “Ik ben geen boeddhist!”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s